داشتن یک ورزشگاه اختصاصی برای استقلال و پرسپولیس سال‌هاست یکی از موضوعات تکراری فوتبال ایران است؛ اما در سال‌های اخیر، به‌خصوص بعد از خصوصی شدن دو باشگاه و مشکلاتی که در زمان بازسازی ورزشگاه آزادی ایجاد شد، این موضوع دوباره با جدیت بیشتری مطرح شده است.
استقلال و پرسپولیس برای دهه‌ها بخش عمده مسابقات خانگی خود را در ورزشگاه آزادی برگزار کرده‌اند؛ ورزشگاهی که برای هر دو باشگاه خاطرات تاریخی زیادی ساخته است. اما وابستگی دو باشگاه بزرگ پایتخت به یک ورزشگاه دولتی باعث شده هر زمان آزادی به دلیل بازسازی، مشکلات زمین چمن یا الزامات استانداردی از دسترس خارج می‌شود، مسئله میزبانی به یک مشکل جدی تبدیل شود.
در دو فصل اخیر نیز هر دو باشگاه در مقاطعی مجبور به استفاده از ورزشگاه‌هایی مانند شهر قدس، تختی و حتی ورزشگاه‌های خارج از تهران شده‌اند. در تیر و مرداد ۱۴۰۵ نیز موضوع بازگشت شهر قدس به گزینه میزبانی مطرح شد، در حالی که وضعیت بهره‌برداری کامل از آزادی همچنان در حال پیگیری بوده است.
اما سؤال مهم این است:
در این مقاله از اوستایابی، ابتدا سابقه طرح‌های مختلف را بررسی می‌کنیم، سپس آخرین برنامه‌های مطرح‌شده برای هر دو باشگاه را مرور می‌کنیم و در ادامه از نگاه معماری، شهرسازی و سازه بررسی می‌کنیم که یک ورزشگاه مناسب برای سرخابی‌ها چگونه باید طراحی شود.
چرا استقلال و پرسپولیس به ورزشگاه اختصاصی نیاز دارند؟
داشتن ورزشگاه اختصاصی فقط یک موضوع هواداری یا نمادین نیست. در فوتبال حرفه‌ای، ورزشگاه می‌تواند یکی از مهم‌ترین دارایی‌های اقتصادی باشگاه باشد.
یک باشگاه صاحب ورزشگاه می‌تواند از محل فروش بلیت، جایگاه‌های VIP، تبلیغات محیطی، اجاره فضاهای تجاری، رستوران، موزه باشگاه، فروشگاه هواداری، برگزاری کنسرت و رویداد، اجاره سالن‌ها و حتی نام‌گذاری تجاری بخش‌هایی از مجموعه درآمد ایجاد کند.
از طرف دیگر، باشگاه دیگر برای هر مسابقه وابسته به تصمیم مالک ورزشگاه، برنامه تعمیرات یا آماده بودن یک مجموعه دولتی نخواهد بود.
بحران میزبانی استقلال و پرسپولیس در سال‌های اخیر دقیقاً اهمیت همین موضوع را نشان داد؛ زیرا با خارج شدن آزادی از چرخه عادی مسابقات، هر دو تیم مجبور شدند برای بازی‌های خانگی گزینه‌های جایگزین پیدا کنند.
ورزشگاه آزادی چه نقشی در تاریخ استقلال و پرسپولیس داشته است؟
ورزشگاه آزادی از مهم‌ترین سازه‌های ورزشی ایران است و از زمان افتتاح، به یکی از اصلی‌ترین محل‌های برگزاری مسابقات فوتبال در تهران تبدیل شده است. استقلال و پرسپولیس نیز بخش بزرگی از تاریخ خود را در همین ورزشگاه ساخته‌اند.
با این حال، آزادی در اصل یک ورزشگاه اختصاصی برای هیچ‌کدام از دو باشگاه نیست. این موضوع در زمان بازسازی مجموعه بیشتر خودش را نشان داد؛ زیرا هر دو باشگاه مجبور شدند برای میزبانی مسابقات خود به ورزشگاه‌های دیگر مراجعه کنند.
در شهریور ۱۴۰۵ نیز مدیرعامل شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی اعلام کرد عملیات عمرانی آزادی در مهرماه به پایان می‌رسد و بهره‌برداری اولیه با ظرفیت کامل برای آذرماه پیش‌بینی شده است. این موضوع می‌تواند مشکل کوتاه‌مدت میزبانی را کاهش دهد، اما مسئله مالکیت و داشتن خانه مستقل برای هر باشگاه همچنان جداگانه باقی می‌ماند.
آخرین اخبار و اطلاعات مجموعه ورزشی آزادی
اولین وعده‌ها برای ورزشگاه اختصاصی سرخابی‌ها
ایده ساخت ورزشگاه اختصاصی برای استقلال و پرسپولیس موضوع جدیدی نیست. در طول سال‌های گذشته، مدیران مختلف دو باشگاه طرح‌های متفاوتی برای ساخت یا در اختیار گرفتن یک ورزشگاه اختصاصی مطرح کرده‌اند.
یکی از نمونه‌های قدیمی و مهم برای پرسپولیس، پروژه مجموعه ورزشی در شهر پرند بود. در این طرح زمینی بزرگ برای مجموعه‌ای ورزشی در نظر گرفته شده بود که قرار بود علاوه بر ورزشگاه فوتبال، امکانات تمرینی و ورزشی متعددی داشته باشد. در نهایت پروژه در زمان تعیین‌شده به نتیجه نرسید و قرارداد مربوط به زمین نیز فسخ شد.
طبق گزارش‌های منتشرشده درباره آن پروژه، برای مجموعه پرند ساخت ورزشگاه فوتبال با ظرفیت اولیه حدود ۳۵ هزار نفر و امکان توسعه تا ۵۵ هزار نفر، چندین زمین تمرین، آکادمی فوتبال، سالن‌های ورزشی و سایر امکانات پیش‌بینی شده بود.
این تجربه نشان می‌دهد مشکل اصلی ساخت ورزشگاه در ایران همیشه فقط «پیدا کردن زمین» نیست؛ بلکه تأمین مالی، ثبات مدیریتی، مجوزها، اجرای قرارداد و برنامه بهره‌برداری بلندمدت نیز اهمیت زیادی دارند.
ورزشگاه اختصاصی پرسپولیس در وردآورد؛ طرح جدید چیست؟
یکی از مهم‌ترین طرح‌های جدید پرسپولیس، ساخت ورزشگاهی اختصاصی در منطقه وردآورد تهران است.
در مهر ۱۴۰۴ گزارش شد که کنسرسیوم بانکی مالک پرسپولیس تصمیم دارد ورزشگاهی با ظرفیت حدود ۵۰ هزار نفر در منطقه وردآورد ایجاد کند. در گزارش‌های منتشرشده، ساخت یک هتل پنج‌ستاره در کنار ورزشگاه نیز مطرح شده و گفته شده بود زمین مورد نیاز از سوی یکی از بانک‌های مالک باشگاه تأمین شده و اقدامات اولیه برای دریافت مجوزها در حال انجام بوده است.
در ادامه نیز گزارش‌هایی درباره بودجه ساخت ورزشگاه منتشر شد. بر اساس اسناد و گزارش‌های منتشرشده در بهمن ۱۴۰۴، رقم حدود ۲۵۰۰ میلیارد تومان برای پروژه ورزشگاه اختصاصی پرسپولیس مطرح شد که قرار بود در یک برنامه چندساله و با افزایش سرمایه تأمین شود.
با این حال، باید بین «اعلام برنامه» و «شروع عملیات اجرایی کامل» تفاوت قائل شد. در مرداد ۱۴۰۵ نیز پیمان حدادی، مدیرعامل پرسپولیس، از ادامه پیگیری ساخت ورزشگاه اختصاصی با همراهی سهامداران سخن گفت؛ بنابراین تا این مقطع، اصل پروژه همچنان به عنوان یکی از اهداف زیرساختی باشگاه مطرح بوده است.
گزارش تسنیم درباره درخواست پرسپولیس برای خرید ورزشگاه ۴۰ هزار نفری آزادی
پرسپولیس و گزینه ورزشگاه ۴۰ هزار نفری آزادی
در بهمن ۱۴۰۴ یک گزینه دیگر نیز وارد بحث شد. باشگاه پرسپولیس با ارسال نامه‌ای به شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی، خواستار خرید ورزشگاه نیمه‌کاره ۴۰ هزار نفری ویژه بانوان در مجموعه آزادی شد.
این ورزشگاه طی سال‌های گذشته به عنوان پروژه‌ای ویژه بانوان جانمایی شده بود اما عملیات آن در مراحل اولیه متوقف مانده بود. پرسپولیس در مقطعی این گزینه را برای تبدیل شدن به بخشی از زیرساخت اختصاصی خود مطرح کرد.
همزمان گزارش شد که استقلال نیز درباره در اختیار گرفتن همین ورزشگاه پیگیری‌هایی انجام داده است.
بنابراین در مورد پرسپولیس، حداقل سه مسیر مختلف در سال‌های اخیر مطرح شده است:
- ساخت ورزشگاه جدید در غرب تهران و محدوده وردآورد؛
- استفاده و توسعه مجموعه‌های فعلی مانند شهید کاظمی و درفشی‌فر برای زیرساخت‌های تمرینی و پایه؛
- خرید یا در اختیار گرفتن یک ورزشگاه نیمه‌کاره در مجموعه آزادی.
وضعیت ورزشگاه شهید کاظمی پرسپولیس
ورزشگاه شهید کاظمی را نباید با ورزشگاه ۵۰ یا ۶۰ هزار نفری مورد بحث اشتباه گرفت. این مجموعه بیشتر در نقش زیرساخت تمرینی و مجموعه مورد استفاده باشگاه قرار داشته است.
در سال ۱۴۰۴ اعلام شد که ورزشگاه کاظمی برای تمرینات و مسابقات تیم زنان پرسپولیس مورد استفاده قرار می‌گیرد و در سال ۱۴۰۵ نیز پروژه بازسازی چمن و بهبود زیرساخت‌های آن دنبال شد.
این مجموعه می‌تواند برای آکادمی، تیم‌های پایه، تیم زنان و تمرینات بسیار مهم باشد؛ اما برای تبدیل شدن به خانه اصلی تیم بزرگسالان در بازی‌های پرتماشاگر، نیاز به توسعه اساسی ظرفیت و زیرساخت دارد.
درفشی‌فر؛ نمونه‌ای از اهمیت زیرساخت اختصاصی
پرسپولیس در کنار شهید کاظمی، سابقه استفاده و توسعه ورزشگاه درفشی‌فر را نیز دارد. در سال‌های مختلف برنامه‌هایی برای تبدیل این مجموعه به کمپ کامل باشگاه مطرح شده است.
در اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز مدیران پرسپولیس از درفشی‌فر بازدید کردند و اعلام شد برای رفع کمبودها و آماده‌سازی آن برای تیم‌های پایه و مدرسه فوتبال باشگاه اقداماتی انجام خواهد شد.
این موضوع یک نکته مهم را نشان می‌دهد: ورزشگاه اختصاصی فقط یک زمین فوتبال و چند سکو نیست. باشگاه حرفه‌ای به مجموعه‌ای شامل زمین تمرین، پزشکی ورزشی، بدنسازی، رختکن، اقامت، رسانه، آکادمی و امکانات مدیریتی نیاز دارد.
استقلال و ماجرای ورزشگاه اختصاصی؛ از وعده‌های قدیمی تا طرح ۴۰ هزار نفری
استقلال نیز سال‌هاست به دنبال ایجاد یک زیرساخت اختصاصی است.
یکی از نمونه‌های قدیمی، تلاش برای ایجاد مجموعه ورزشی اختصاصی در کنار توسعه کمپ باشگاه بود. در سال‌های مختلف حتی ایده مشارکت سرمایه‌گذاران خارجی برای ساخت ورزشگاه اختصاصی مطرح شده است.
در دی ۱۴۰۲ نیز در دوره مدیریت علی خطیر، تفاهم‌نامه‌ای با شرکت IBN مالزی برای بررسی ساخت یک مجموعه ورزشی اختصاصی مطرح شد. در آن طرح، ورزشگاهی با ظرفیت حدود ۴۰ هزار نفر، دو زمین تمرین، هتل پنج‌ستاره و امکانات تفریحی در نظر گرفته شده بود. خود باشگاه نیز تأکید کرده بود که آن تفاهم‌نامه به‌تنهایی قرارداد قطعی ساخت نبود و فراهم شدن زمین یکی از مراحل اصلی پروژه محسوب می‌شد.
طرح ۱۵۰ میلیون دلاری استقلال
در سال ۱۴۰۴ علی تاجرنیا از بررسی چند طرح برای ساخت ورزشگاه اختصاصی استقلال صحبت کرد و رقم حدود ۱۵۰ میلیون دلار برای پروژه‌ای که در آن مقطع مورد بررسی بود مطرح شد.
این موضوع نشان می‌دهد نگاه جدید استقلال به ورزشگاه فقط ساخت چند سکو و زمین چمن نیست؛ بلکه پروژه به شکل یک مجموعه چندمنظوره و درآمدزا دیده می‌شود.
با این حال، مانند پروژه پرسپولیس، باید توجه داشت که «بررسی طرح، اعلام بودجه یا مذاکره با سرمایه‌گذار» با «شروع عملیات اجرایی و ساخت قطعی» یکسان نیست.
استقلال و گزینه ورزشگاه ۴۰ هزار نفری آزادی
در بهمن ۱۴۰۴، باشگاه استقلال به شکل رسمی‌تری به دنبال در اختیار گرفتن ورزشگاه ۴۰ هزار نفری مجموعه آزادی رفت.
بر اساس گزارش تسنیم، این گزینه با هماهنگی هلدینگ خلیج فارس دنبال شده و پیش از آن نیز ورزشگاه تختی به استقلال پیشنهاد شده بود؛ اما باشگاه به دلایل مختلف امکان بازسازی تختی را مناسب تشخیص نداده بود.
مدیران استقلال حتی درباره مذاکره با برخی اسپانسرهای داخلی و خارجی برای بازسازی این ورزشگاه و ساخت امکانات جانبی صحبت کرده بودند.
در یکی از برآوردهای اعلام‌شده از سوی شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی نیز هزینه طراحی و ساخت ورزشگاه ۴۰ هزار نفری حدود ۸ تا ۱۰ همت عنوان شده بود. این عدد را باید یک برآورد مربوط به همان مقطع دانست، نه قیمت قطعی اجرای پروژه در سال‌های آینده.
جزئیات پیگیری استقلال برای ورزشگاه ۴۰ هزار نفری آزادی
ورزشگاه امام رضا؛ یک گزینه برای بازی‌های کم‌تماشاگر استقلال
استقلال در کنار طرح ورزشگاه اصلی، به دنبال توسعه استفاده از مجموعه امام رضا نیز بوده است.
در اسفند ۱۴۰۴، مدیران باشگاه استقلال پس از بازدید از مجموعه امام رضا اعلام کردند که تلاش می‌کنند این مجموعه را تحت مالکیت باشگاه درآورند و در کنار تمرینات، برای مسابقاتی که نیاز به ظرفیت کمتری دارند از ورزشگاه آن استفاده کنند.
این مدل می‌تواند از نظر مدیریتی منطقی باشد؛ یعنی باشگاه به جای اینکه تمام مسابقات را در یک ورزشگاه بسیار بزرگ برگزار کند، یک مجموعه اصلی برای مسابقات بزرگ و یک مجموعه کوچک‌تر برای مسابقات کم‌تماشاگر، تیم‌های پایه و تمرین داشته باشد.
ورزشگاه اختصاصی استقلال و پرسپولیس در نهایت چقدر ظرفیت داشته باشد؟
یکی از مهم‌ترین اشتباهات در طراحی ورزشگاه این است که ظرفیت فقط بر اساس تعداد هواداران انتخاب شود.
ورزشگاه باید براساس یک مطالعه امکان‌سنجی اقتصادی و ترافیکی طراحی شود.
برای استقلال و پرسپولیس می‌توان چند سناریو را بررسی کرد:
| ظرفیت | کاربرد | ارزیابی |
|---|---|---|
| ۳۰ هزار نفر | ورزشگاه اقتصادی و کم‌هزینه‌تر | برای برخی مسابقات مناسب، اما برای بازی‌های بزرگ محدود |
| ۴۰ هزار نفر | ورزشگاه اختصاصی استاندارد | بهترین تعادل بین هزینه، درآمد و ظرفیت |
| ۵۰ هزار نفر | ورزشگاه بزرگ باشگاهی | برای سرخابی‌ها جذاب، اما نیازمند زمین و سرمایه بیشتر |
| ۶۰ تا ۶۶ هزار نفر | ورزشگاه شاخص و بسیار بزرگ | نیازمند مطالعه جدی اقتصادی، ترافیکی و بهره‌برداری |
از نظر اوستایابی، ظرفیت حدود ۴۰ تا ۵۰ هزار نفر می‌تواند برای یک ورزشگاه اختصاصی باشگاهی نقطه شروع منطقی‌تری برای مطالعه باشد؛ زیرا ظرفیت بالاتر الزاماً به معنی درآمد بیشتر نیست. اگر ورزشگاه در اکثر مسابقات با بخش بزرگی از صندلی‌های خالی روبه‌رو شود، هزینه نگهداری و بهره‌برداری نیز افزایش پیدا می‌کند.
ورزشگاه اختصاصی باید در کجای تهران ساخته شود؟
محل ساخت شاید حتی از ظرفیت ورزشگاه هم مهم‌تر باشد.
یک ورزشگاه ۵۰ هزار نفری اگر در محلی ساخته شود که دسترسی مترو، بزرگراه، اتوبوس، پارکینگ و مسیرهای خروجی مناسبی نداشته باشد، می‌تواند در روز مسابقه به یک مشکل بزرگ شهری تبدیل شود.
گزینه اول؛ غرب تهران
غرب تهران از نظر دسترسی به بزرگراه‌ها، زمین‌های بزرگ‌تر و ارتباط با مسیرهای برون‌شهری می‌تواند برای چنین پروژه‌ای جذاب باشد.
طرح وردآورد پرسپولیس نیز از همین منظر قابل توجه است. اما اگر این منطقه انتخاب شود، باید از همان مرحله طراحی برای حجم بالای خودرو و مسافر برنامه‌ریزی شود.
گزینه دوم؛ محدوده اطراف مجموعه آزادی
مزیت اصلی این محدوده وجود زیرساخت ورزشی و تجربه چند دهه‌ای در میزبانی مسابقات بزرگ است.
از طرف دیگر، ساخت ورزشگاه جدید در محدوده‌ای که هم‌اکنون مجموعه ورزشی بزرگ آزادی در آن قرار دارد، می‌تواند امکان استفاده مشترک از بخشی از زیرساخت‌های اطراف را افزایش دهد.
اما مشکل اصلی، ترافیک شدید در روزهای مسابقه و محدودیت توسعه شهری است.
گزینه سوم؛ خارج از مرکز متراکم تهران
برای ورزشگاهی با ظرفیت بالاتر از ۴۰ هزار نفر، ساخت مجموعه در محدوده‌ای با زمین کافی در حاشیه غربی یا شمال‌غربی تهران نیز می‌تواند بررسی شود.
مزیت این روش امکان طراحی کامل مجموعه از ابتدا است؛ یعنی می‌توان جایگاه‌ها، پارکینگ، مترو یا شاتل، هتل، آکادمی، زمین تمرین و فضاهای تجاری را همزمان طراحی کرد.
پیشنهاد اوستایابی برای انتخاب مکان ورزشگاه
به جای اینکه ابتدا زمین انتخاب شود و بعد سعی کنیم ورزشگاه را در آن جا کنیم، بهتر است پروژه با یک مطالعه انتخاب سایت شروع شود.
برای انتخاب زمین مناسب باید حداقل این موارد امتیازدهی شوند:
- دسترسی به مترو
- دسترسی به بزرگراه
- فاصله از مرکز شهر
- ظرفیت پارکینگ قابل تأمین
- امکان تخلیه سریع جمعیت
- عرض خیابان‌های اطراف
- امکان توسعه در آینده
- وضعیت مالکیت زمین
- قیمت زمین
- خطرات ژئوتکنیکی و شرایط خاک
- دسترسی به آب، برق، گاز و شبکه فاضلاب
- امکان ساخت هتل و مجموعه تجاری
ورزشگاه مدرن استقلال یا پرسپولیس چه شکلی باید باشد؟
ورزشگاه جدید نباید صرفاً نسخه کوچک‌تر آزادی باشد.
اگر قرار است یک باشگاه خصوصی ورزشگاه اختصاصی بسازد، باید از ابتدا به آن به عنوان یک مجموعه درآمدزا و چندمنظوره نگاه کرد.
طرح پیشنهادی می‌تواند شامل بخش‌های زیر باشد:
- ورزشگاه اصلی ۴۰ تا ۵۰ هزار نفری
- زمین اصلی با استانداردهای بین‌المللی
- دو یا سه زمین تمرین
- کمپ تمرینی
- آکادمی فوتبال
- مرکز پزشکی ورزشی
- سالن بدنسازی
- رختکن حرفه‌ای
- هتل یا اقامتگاه تیم
- موزه باشگاه
- فروشگاه رسمی هواداری
- رستوران و فودکورت
- جایگاه VIP و VVIP
- اتاق‌های تجاری و اداری
- مرکز رسانه و استودیو
- پارکینگ
- فضاهای سبز و پلازای هواداری
از نظر معماری، ورزشگاه جدید باید چه ویژگی‌ای داشته باشد؟
معماری ورزشگاه می‌تواند بخشی از هویت باشگاه باشد.
برای استقلال می‌توان از زبان معماری مدرن با جزئیات الهام‌گرفته از هویت آبی باشگاه استفاده کرد و برای پرسپولیس نیز می‌توان هویت سرخ و تاریخ باشگاه را در پوسته، نورپردازی و فضاهای عمومی نشان داد.
اما نباید ورزشگاه به یک سازه پر از لوگو و رنگ تبدیل شود. طراحی باید به گونه‌ای باشد که حتی بدون تابلو نیز یک ساختمان شاخص و قابل تشخیص باشد.
نمای ورزشگاه
یک پوسته مشبک فلزی یا ترکیبی از فلز و ETFE می‌تواند امکان نورپردازی شبانه و تغییر جلوه ورزشگاه را ایجاد کند.
سقف
سقف باید بخش عمده صندلی‌ها را در برابر آفتاب و بارش محافظت کند و در عین حال دید مناسب دوربین‌های تلویزیونی و نور طبیعی زمین را مختل نکند.
ورودی اصلی
ورودی ورزشگاه بهتر است به یک پلازای بزرگ شهری متصل باشد؛ جایی که هواداران قبل از ورود بتوانند تجمع کنند، فروشگاه‌ها را ببینند و جریان ورود جمعیت به شکل کنترل‌شده انجام شود.
بررسی سازه‌ای ورزشگاه اختصاصی استقلال و پرسپولیس
ساخت یک ورزشگاه ۴۰ یا ۵۰ هزار نفری از نظر مهندسی سازه پروژه‌ای بسیار متفاوت با ساخت یک ساختمان معمولی است.
در چنین پروژه‌ای علاوه بر وزن زیاد سکوها، دهانه‌های بزرگ، بار جمعیت، بار باد، بار برف، اثرات لرزه‌ای، ارتعاش، تجهیزات مکانیکی و الکتریکی و بارهای مربوط به سقف باید همزمان بررسی شوند.
۱. سازه سکوها
یکی از گزینه‌های منطقی برای پروژه‌های بزرگ، استفاده از ترکیب بتن مسلح در سازه اصلی و قطعات پیش‌ساخته بتنی برای بخش‌هایی از سکوها است.
استفاده از قطعات پیش‌ساخته می‌تواند سرعت اجرا را بالا ببرد و کیفیت ساخت را کنترل‌پذیرتر کند؛ البته نوع سیستم باید بر اساس دهانه‌ها، امکانات کارخانه، حمل‌ونقل و شرایط پروژه تعیین شود.
۲. سقف ورزشگاه
سقف یکی از پیچیده‌ترین قسمت‌های سازه است.
برای پوشش دهانه بزرگ ورزشگاه می‌توان از سیستم‌های فولادی فضاکار، خرپایی، کابل‌کششی یا سازه‌های ترکیبی استفاده کرد.
در این قسمت وزن سقف اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هرچه وزن سازه سقف بیشتر شود، نیروهای وارد بر ستون‌ها، تکیه‌گاه‌ها و سیستم مقاوم در برابر زلزله نیز افزایش پیدا می‌کند.
۳. سازه در برابر زلزله
تهران شهری با اهمیت لرزه‌ای بالا است و طراحی ورزشگاه در آن نمی‌تواند بدون مطالعه ژئوتکنیک و تحلیل لرزه‌ای دقیق انجام شود.
برای پروژه‌ای در این مقیاس باید ابتدا مطالعات زمین‌شناسی و ژئوتکنیک، آزمایش‌های خاک و تعیین شرایط پی انجام شود و سپس سیستم سازه‌ای مناسب انتخاب شود.
انتخاب سیستم مقاوم جانبی نیز باید بر اساس هندسه ورزشگاه، ارتفاع سکوها، سقف، دهانه‌ها و ضوابط مقررات ملی ساختمان و استانداردهای لرزه‌ای ایران انجام شود.
۴. جداسازی سازه‌ای
یکی از موضوعاتی که در طراحی ورزشگاه‌های بزرگ باید جدی گرفته شود، کنترل رفتار بخش‌های مختلف سازه است. در صورت نیاز، استفاده از درزهای سازه‌ای مناسب می‌تواند باعث شود قسمت‌های مختلف در برابر تغییرشکل‌های حرارتی و لرزه‌ای رفتار کنترل‌شده‌تری داشته باشند.
۵. کنترل ارتعاش
حرکت همزمان هزاران تماشاگر می‌تواند در برخی بخش‌های سازه باعث ایجاد بارهای دینامیکی شود. بنابراین بررسی ارتعاش سکوها و راهروها اهمیت زیادی دارد و طراحی نباید فقط بر اساس بارهای استاتیکی انجام شود.
دید تماشاگر؛ چرا شکل سکوها اهمیت دارد؟
یک ورزشگاه ممکن است ظرفیت زیادی داشته باشد اما از بعضی صندلی‌ها دید مناسبی به زمین وجود نداشته باشد.
راهنمای ورزشگاه‌های FIFA تأکید می‌کند که طراحی Bowl یا کاسه تماشاگران باید دید مناسب به زمین، گردش ایمن و تجربه مناسب تماشاگر را تأمین کند. در طراحی حرفه‌ای، پارامترهایی مانند C-value برای بررسی کیفیت خط دید استفاده می‌شود.
FIFA همچنین برای زمین فوتبال ابعاد پیشنهادی ۱۰۵ در ۶۸ متر را ارائه کرده است و فضای پیرامون زمین نیز باید برای بازیکنان، داوران، عکاسان، نیروهای امنیتی و دسترسی اضطراری کافی باشد.
راهنمای رسمی طراحی ورزشگاه‌های FIFA
ایمنی و خروج اضطراری در ورزشگاه
در ورزشگاه ۵۰ هزار نفری، مسئله اصلی فقط این نیست که ۵۰ هزار نفر چگونه وارد شوند؛ بلکه مهم‌تر این است که در پایان مسابقه چگونه به صورت ایمن و سریع خارج شوند.
راهنمای FIFA تأکید می‌کند که مسیرهای تخلیه اضطراری باید ظرفیت کافی داشته باشند و طراحی نباید به حضور نیروهای امدادی برای خروج مردم وابسته باشد.
همچنین ورزشگاه باید مسیرهای مناسب برای افراد دارای معلولیت و افراد کم‌توان حرکتی داشته باشد.
این موضوع باید از مرحله طراحی اولیه ساختمان در نظر گرفته شود، نه اینکه در پایان پروژه یک رمپ یا آسانسور به ساختمان اضافه شود.
پارکینگ؛ یکی از مهم‌ترین مشکلات ورزشگاه‌های تهران
اگر ورزشگاه ۵۰ هزار نفر ظرفیت داشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت همه تماشاگران با خودروی شخصی وارد مجموعه شوند.
به همین دلیل مکان ورزشگاه باید بر اساس یک برنامه حمل‌ونقل مسابقه انتخاب شود.
ترکیب مناسب می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- مترو
- اتوبوس‌های ویژه روز مسابقه
- تاکسی و تاکسی اینترنتی
- پارکینگ خودرو
- پارکینگ موتورسیکلت
- مسیرهای پیاده
- مسیر ویژه خودروهای امدادی
- مسیر جداگانه اتوبوس تیم‌ها و VIP
طبق راهنمای FIFA، برنامه پارکینگ و دسترسی باید با برنامه حمل‌ونقل ورزشگاه هماهنگ باشد و تا حد امکان مسیر خودروها از مسیر اصلی حرکت عابران جدا شود.
یک ورزشگاه اختصاصی چطور می‌تواند برای باشگاه درآمد ایجاد کند؟
اگر قرار است استقلال یا پرسپولیس مالک ورزشگاه شوند، طراحی اقتصادی باید همزمان با طراحی معماری انجام شود.
برای مثال می‌توان طبقه همکف یا پیرامون ورزشگاه را به فضاهای تجاری اختصاص داد.
| بخش | منبع درآمد |
|---|---|
| جایگاه VIP | فروش بلیت ویژه و خدمات پذیرایی |
| VVIP و Skybox | فروش اشتراک و اجاره سالانه |
| موزه باشگاه | فروش بلیت و گردشگری ورزشی |
| فروشگاه رسمی | فروش محصولات هواداری |
| رستوران و فودکورت | درآمد روزانه و روز مسابقه |
| هتل | درآمد اقامت و اردوهای ورزشی |
| فضاهای اداری | اجاره بلندمدت |
| رویدادها | کنسرت، نمایشگاه و رویدادهای غیرورزشی |
آیا بهتر است استقلال و پرسپولیس دو ورزشگاه کاملاً جدا بسازند؟
از نظر هویتی، داشتن دو ورزشگاه جداگانه جذاب‌ترین گزینه است؛ اما از نظر اقتصادی لزوماً تنها گزینه نیست.
یک مدل دیگر می‌تواند ساخت دو ورزشگاه متوسط در دو نقطه مختلف تهران باشد که هرکدام امکانات اختصاصی باشگاه خود را داشته باشند.
مدل دیگر نیز ساخت یک مجموعه بزرگ مشترک با دو ورزشگاه مستقل است؛ اما چنین مدلی ممکن است از نظر هویتی و مدیریت روز مسابقه چالش‌هایی ایجاد کند.
برای دو باشگاه با این تعداد هوادار، به نظر می‌رسد مالکیت مستقل، مدیریت مستقل و طراحی مستقل در بلندمدت مزایای بیشتری دارد؛ حتی اگر برخی زیرساخت‌های شهری اطراف مانند مترو، پارکینگ عمومی یا شبکه حمل‌ونقل با یکدیگر مشترک باشند.
پیشنهاد اوستایابی برای ورزشگاه آینده استقلال
اگر پروژه استقلال از مرحله ایده عبور کند، پیشنهاد می‌شود ورزشگاه فقط برای تیم بزرگسالان طراحی نشود.
یک مجموعه ایده‌آل می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- استادیوم اصلی ۴۰ تا ۵۰ هزار نفری
- دو زمین تمرین استاندارد
- کمپ تیم بزرگسالان
- آکادمی استقلال
- مرکز استعدادیابی
- مرکز پزشکی ورزشی
- هتل تیم
- موزه استقلال
- فروشگاه هواداری
- فضای تجاری
- پارکینگ بزرگ
- مجموعه ورزشی قابل استفاده برای عموم
به این ترتیب حتی در روزهایی که مسابقه‌ای برگزار نمی‌شود، مجموعه می‌تواند درآمد ایجاد کند.
پیشنهاد اوستایابی برای ورزشگاه آینده پرسپولیس
در مورد پرسپولیس نیز طرح وردآورد می‌تواند در صورت تأمین زمین، مجوز و منابع مالی به یک پروژه فراتر از یک ورزشگاه تبدیل شود.
وجود هتل، آکادمی، زمین تمرین، موزه، فروشگاه، مرکز پزشکی، رستوران و فضاهای تجاری می‌تواند باعث شود ورزشگاه در تمام طول هفته فعال باشد.
اگر ظرفیت ۵۰ هزار نفر انتخاب شود، بهتر است امکان توسعه مرحله‌ای نیز از ابتدا در طراحی دیده شود؛ به‌گونه‌ای که در آینده بتوان بخشی از سکوها یا امکانات را توسعه داد بدون اینکه مجبور به تخریب قسمت‌های اصلی ساختمان باشیم.
نمونه‌ای برای مطالعه طراحی سازه‌ای؛ ورزشگاه امام رضا
برای طراحی یک ورزشگاه جدید در ایران، بررسی نمونه‌های داخلی موفق نیز اهمیت زیادی دارد. ورزشگاه امام رضا مشهد یکی از نمونه‌هایی است که از نظر فرم سقف و سازه پوششی می‌تواند مورد مطالعه قرار گیرد.
این ورزشگاه دارای سقف کششی بزرگ و فرم معماری شاخص است و می‌تواند از نظر انتخاب سیستم سقف، نحوه پوشش سکوها، نورپردازی و ارتباط ورزشگاه با فضای پیرامون برای پروژه‌های آینده مورد مطالعه قرار گیرد.
آیا ورزشگاه تختی می‌تواند خانه دائمی استقلال یا پرسپولیس شود؟
ورزشگاه تختی یکی از گزینه‌هایی بوده که در دوره‌های مختلف برای میزبانی سرخابی‌ها مطرح شده است.
این ورزشگاه از نظر موقعیت شهری مزیت‌هایی دارد و دسترسی آن به شبکه حمل‌ونقل عمومی نیز قابل بررسی است؛ اما تبدیل آن به یک ورزشگاه اختصاصی مدرن برای یکی از دو باشگاه نیازمند مطالعه دقیق درباره سازه موجود، ظرفیت، استانداردهای روز، امکانات جانبی و هزینه بازسازی خواهد بود.
از نظر مهندسی، قبل از هر تصمیم برای بازسازی باید ارزیابی سازه‌ای کامل انجام شود؛ زیرا بازسازی یک سازه قدیمی و رساندن آن به استانداردهای جدید همیشه ارزان‌تر از ساخت ورزشگاه جدید نیست.
بازسازی ورزشگاه قدیمی یا ساخت ورزشگاه جدید؟
| موضوع | بازسازی | ساخت جدید |
|---|---|---|
| زمان شروع بهره‌برداری | ممکن است سریع‌تر باشد | طولانی‌تر |
| انعطاف طراحی | محدود | بسیار بیشتر |
| امکانات جدید | وابسته به سازه موجود | از ابتدا قابل طراحی |
| ریسک هزینه‌های پنهان | بالا | قابل کنترل‌تر با طراحی مناسب |
| هویت باشگاه | قابل ایجاد اما محدود | کاملاً قابل طراحی |
بنابراین پاسخ یکسانی برای همه پروژه‌ها وجود ندارد. اگر سازه موجود از نظر عمر، ظرفیت، هندسه و شرایط فنی مناسب باشد، بازسازی می‌تواند منطقی باشد؛ اما اگر محدودیت‌های سازه‌ای و شهری زیاد باشد، ساخت جدید ممکن است در بلندمدت ارزش بیشتری ایجاد کند.
چیزی که نباید در ورزشگاه جدید فراموش شود: زنان و خانواده‌ها
ورزشگاه مدرن باید از ابتدا برای حضور همه گروه‌های هواداری طراحی شود.
فضاهای خانوادگی، سرویس‌های بهداشتی کافی، مسیرهای امن، دسترسی مناسب برای افراد دارای معلولیت، اتاق مادر و کودک، فضاهای آرام برای افراد دارای حساسیت‌های حسی و مسیرهای واضح برای خروج اضطراری باید در طراحی اولیه دیده شوند.
FIFA نیز در دستورالعمل‌های خود بر طراحی فراگیر و دسترسی افراد دارای معلولیت و کم‌توان حرکتی در کل مسیر حضور تماشاگر، از حمل‌ونقل و ورودی تا جایگاه تأکید کرده است.
چطور می‌توان از تکرار پروژه‌های نیمه‌کاره جلوگیری کرد؟
تجربه پروژه‌های قدیمی سرخابی‌ها یک درس مهم دارد: قبل از کلنگ‌زنی باید مدل مالی پروژه مشخص باشد.
برای جلوگیری از نیمه‌کاره ماندن پروژه، بهتر است موارد زیر از ابتدا مشخص شوند:
- مالک رسمی زمین
- مالک رسمی ساختمان پس از ساخت
- منبع تأمین مالی
- برنامه پرداخت هزینه ساخت
- پیمانکار اصلی
- مشاور طراحی
- مشاور سازه
- برنامه زمان‌بندی
- مجوزهای ساخت
- مدل درآمدزایی
- هزینه سالانه نگهداری
- برنامه بهره‌برداری در روزهای بدون مسابقه
آیا ساخت ورزشگاه اختصاصی واقعاً برای استقلال و پرسپولیس صرفه اقتصادی دارد؟
اگر ورزشگاه فقط ۲۰ یا ۳۰ روز در سال استفاده شود، توجیه اقتصادی آن دشوار خواهد بود.
اما اگر مجموعه به شکل یک Business & Entertainment District طراحی شود و در تمام طول سال فعالیت داشته باشد، وضعیت کاملاً متفاوت می‌شود.
برای مثال، باشگاه می‌تواند از اجاره فضاهای تجاری، موزه، فروشگاه، رستوران، هتل، آکادمی، زمین‌های تمرین، سالن‌های ورزشی و برگزاری رویداد درآمد داشته باشد.
بنابراین یک ورزشگاه مدرن باید در روز غیرمسابقه نیز زنده باشد.
ارتباط ورزشگاه با صنعت ساختمان و متخصصان
ساخت یک ورزشگاه بزرگ فقط یک پروژه فوتبالی نیست؛ یک پروژه عظیم ساختمانی است که به ده‌ها تخصص نیاز دارد.
از مهندس سازه، معمار و تأسیسات گرفته تا جوشکار، آرماتوربند، قالب‌بند، برق‌کار، لوله‌کش، نصاب تجهیزات، متخصص نما، عایق‌کار و نیروهای اجرایی مختلف.
در چنین پروژه‌هایی هماهنگی بین متخصصان اهمیت زیادی دارد. اوستایابی نیز با هدف ایجاد بستری برای پیدا کردن استادکاران و متخصصان حوزه ساختمان فعالیت می‌کند.
🏗️ پروژه‌های بزرگ با متخصصان ساخته می‌شوند
از طراحی و اجرا تا تعمیرات و خدمات ساختمانی، پیدا کردن نیروی متخصص یکی از مهم‌ترین بخش‌های هر پروژه است.
ورود به اوستایابیآیا ورزشگاه جدید باید جایگزین آزادی شود؟
نه لزوماً.
آزادی بخشی از تاریخ فوتبال ایران است و بازسازی آن می‌تواند همچنان ارزشمند باشد. اما داشتن ورزشگاه اختصاصی برای استقلال و پرسپولیس منافاتی با استفاده از آزادی ندارد.
مدل ایده‌آل می‌تواند این باشد که:
- آزادی به عنوان ورزشگاه ملی و میزبان رویدادهای بزرگ باقی بماند؛
- استقلال یک ورزشگاه اختصاصی داشته باشد؛
- پرسپولیس نیز ورزشگاه اختصاصی خود را داشته باشد؛
- ورزشگاه‌های کوچک‌تر برای آکادمی و تیم‌های پایه استفاده شوند؛
- هر دو باشگاه در صورت نیاز بتوانند در مسابقات بزرگ از آزادی استفاده کنند.
در چنین مدلی، فوتبال تهران دیگر با مشکل «همه چیز وابسته به یک ورزشگاه» مواجه نخواهد بود.
جمع‌بندی؛ خانه واقعی سرخابی‌ها چه ویژگی‌هایی دارد؟
ساخت ورزشگاه اختصاصی استقلال و پرسپولیس دیگر نباید یک وعده تبلیغاتی کوتاه‌مدت باشد. تجربه پروژه‌های گذشته نشان داده که برای رسیدن از ایده به ورزشگاه واقعی، مجموعه‌ای از تصمیم‌های مالی، حقوقی، شهری، معماری و سازه‌ای باید همزمان حل شود.
در مورد پرسپولیس، طرح ساخت ورزشگاهی در وردآورد با ظرفیت حدود ۵۰ هزار نفر و برنامه‌های مالی چندساله مطرح شده و در سال ۱۴۰۵ نیز مدیران باشگاه همچنان ساخت ورزشگاه اختصاصی را یکی از اهداف خود عنوان کرده‌اند.
در مورد استقلال نیز در سال‌های اخیر طرح‌های مختلفی مطرح شده؛ از تفاهم‌نامه ساخت مجموعه ۴۰ هزار نفری گرفته تا بررسی پروژه‌ای با برآورد ۱۵۰ میلیون دلار و سپس تلاش برای در اختیار گرفتن ورزشگاه ۴۰ هزار نفری مجموعه آزادی.
اما مهم‌تر از همه این است که ورزشگاه آینده نباید فقط یک «زمین فوتبال با سکو» باشد.
اگر استقلال و پرسپولیس می‌خواهند واقعاً صاحب خانه شوند، بهتر است ورزشگاه آینده آنها یک مجموعه ورزشی، تجاری، فرهنگی و درآمدزا باشد؛ مجموعه‌ای که در تمام روزهای سال فعال باشد.
از نظر معماری نیز بهتر است هر ورزشگاه هویت مستقل خود را داشته باشد و از نظر سازه‌ای، طراحی آن از ابتدا با توجه به زلزله، دهانه‌های بزرگ، سقف سبک، ارتعاش سکوها، تخلیه اضطراری و شرایط خاک تهران انجام شود.
در نهایت، موفقیت چنین پروژه‌ای نه با تعداد رندرهای منتشرشده، بلکه با سه چیز مشخص می‌شود: زمین واقعی، منابع مالی واقعی و شروع عملیات اجرایی واقعی.
سؤالات متداول
آیا استقلال ورزشگاه اختصاصی دارد؟
استقلال در حال حاضر یک ورزشگاه بزرگ اختصاصی برای برگزاری تمام مسابقات تیم بزرگسالان در سطح ورزشگاه‌های ۴۰ تا ۵۰ هزار نفری ندارد و طی سال‌های اخیر طرح‌های مختلفی برای ایجاد چنین مجموعه‌ای مطرح شده است.
آیا پرسپولیس ورزشگاه اختصاصی دارد؟
پرسپولیس مجموعه‌هایی مانند شهید کاظمی و درفشی‌فر را در زیرساخت خود دارد، اما ورزشگاه بزرگ اختصاصی برای میزبانی مسابقات پرتماشاگر تیم بزرگسالان هنوز موضوع یک پروژه جداگانه است.
ورزشگاه اختصاصی پرسپولیس کجا ساخته می‌شود؟
یکی از طرح‌های اعلام‌شده، ساخت ورزشگاه حدود ۵۰ هزار نفری در منطقه وردآورد تهران است. با این حال، باید بین انتخاب محل و شروع قطعی عملیات ساخت تفاوت قائل شد.
ورزشگاه اختصاصی استقلال کجا ساخته می‌شود؟
گزینه‌های مختلفی در سال‌های اخیر مطرح شده است. از ورزشگاه تختی و مجموعه‌های موجود گرفته تا ورزشگاه ۴۰ هزار نفری آزادی و طرح‌های جدید برای ساخت ورزشگاه مستقل. تا زمان آغاز رسمی پروژه، نمی‌توان یک مکان را به عنوان محل قطعی ورزشگاه آینده معرفی کرد.
ورزشگاه پرسپولیس چند نفره خواهد بود؟
در گزارش‌های مختلف ظرفیت‌هایی مانند ۵۰ هزار و ۶۰ تا ۶۶ هزار نفر مطرح شده است. ظرفیت نهایی به طرح مصوب، زمین، بودجه و مطالعات فنی و اقتصادی بستگی دارد.
ورزشگاه استقلال چند نفره خواهد بود؟
در طرح‌های مختلف ظرفیت حدود ۴۰ هزار نفر مطرح شده و در برخی برنامه‌های دیگر نیز ابعاد بزرگ‌تر قابل بررسی بوده است. ظرفیت نهایی به طرح نهایی پروژه بستگی دارد.
برای ساخت ورزشگاه ۵۰ هزار نفری چه نوع سازه‌ای مناسب است؟
یک نسخه ثابت برای همه پروژه‌ها وجود ندارد. معمولاً باید سازه سکوها، سیستم سقف، بارهای لرزه‌ای، باد، ارتعاش تماشاگران، شرایط خاک و الزامات معماری همزمان بررسی شوند. ترکیب بتن مسلح، قطعات پیش‌ساخته و سازه فولادی سبک برای سقف می‌تواند یکی از گزینه‌های قابل مطالعه باشد.
آیا بازسازی ورزشگاه قدیمی بهتر از ساخت ورزشگاه جدید است؟
به شرایط سازه موجود بستگی دارد. اگر ساختمان از نظر سازه‌ای سالم و قابل توسعه باشد، بازسازی می‌تواند منطقی باشد؛ اما اگر محدودیت‌های سازه‌ای، ظرفیت، دسترسی و تأسیسات زیاد باشد، ساخت جدید ممکن است گزینه بهتری باشد.
آیا ساخت ورزشگاه اختصاصی برای باشگاه درآمد ایجاد می‌کند؟
بله، به شرطی که ورزشگاه به عنوان یک مجموعه چندمنظوره طراحی شود. فروش بلیت، VIP، موزه، فروشگاه، رستوران، هتل، تبلیغات، اجاره فضا و برگزاری رویداد می‌توانند منابع درآمد باشند.
منابع و لینک‌های مفید
- راهنمای رسمی طراحی ورزشگاه‌های FIFA
- استانداردهای FIFA برای زمین و فضای اطراف زمین
- راهنمای ایمنی و تخلیه اضطراری ورزشگاه در FIFA
- مجموعه ورزشی آزادی
- گزارش تسنیم درباره برنامه استقلال برای ورزشگاه ۴۰ هزار نفری
- گزارش تسنیم درباره درخواست پرسپولیس برای ورزشگاه آزادی
- اوستایابی؛ مرجع معرفی استادکاران ساختمانی
- پیش‌بینی ساخت‌وساز و بازار ساختمان در ۱۴۰۶ در اوستایابی
منابع تصاویر: تصاویر ورزشگاه آزادی، شهید کاظمی و تختی از Wikimedia Commons با ذکر مجوز و نام صاحب اثر در کپشن استفاده شده‌اند. تصویر ورزشگاه امام رضا برای نمایش نمونه معماری و سازه‌ای از StadiumDB استفاده شده است.
این مقاله تا مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. برنامه‌های ساخت ورزشگاه ممکن است با تغییر مدیریت، منابع مالی، مجوزها و تصمیم مالکان تغییر کنند؛ بنابراین بخش‌های مربوط به پروژه‌های آینده باید به عنوان وضعیت اعلام‌شده در زمان نگارش مقاله در نظر گرفته شوند.
دیدگاه کاربران
۰